اثبات كند نه امكانش را ، پس بيان مناسبتر همان بيانى است كه ما ذكر كرديم . و به هر حال اينكه فرمود : * ( « أَ لَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ مِهاداً » ) * استفهامى است انكارى ، و كلمه « مهاد » به معناى بستر و قرارى است كه در آن تصرف مىشود ، و بر فرشى كه روى آن مىنشينند نيز اطلاق مىگردد . و معناى جمله اين است كه مگر ما نبوديم كه زمين را براى شما قرارگاه كرديم ، تا بتوانيد در آن قرار گيريد ، و در آن تصرف كنيد . * ( « وَالْجِبالَ أَوْتاداً » ) * كلمه « أوتاد » جمع وتد است ، و « وتد » به معناى ميخ است ، البته بنا به گفته صاحب مجمع ميخ بزرگ را « وتد » گويند ( نه ميخهاى معمولى را ) « 1 » . و اگر كوه ها را ميخ خوانده شايد از اين جهت بوده كه پيدايش عمده كوه هايى كه در روى زمين است از عمل آتشفشانهاى تحت الارضى است ، كه يك نقطه از زمين را مىشكافد و مواد مذاب زمينى از آن فوران مىكند ، و به اطراف آن نقطه مىريزد ، و به تدريج اطراف آن نقطه بالا مىآيد و مىآيد تا به صورت ميخى كه روى زمين كوبيده باشند ، در آيد ، و باعث سكون و آرامش فوران آتشفشان زير زمين گردد ، و اضطراب و نوسان زمين از بين برود . و از بعضى « 2 » از مفسرين حكايت شده كه گفته است : مراد از ميخ بودن كوه ها اين است كه معاش اهل زمين به وسيله اين كوه ها و منافعى كه خدا در آنها به وديعت سپرده تامين مىشود ، چون اگر كوه ها نبودند زمين دائما در زير پاى اهلش در حال نوسان بود ، نه كشت و زرعى مىگذاشت ، و نه خانه اى . ولى اين سخن در حقيقت لفظ را بدون جهت از ظاهرش برگرداندن است . * ( « وَخَلَقْناكُمْ أَزْواجاً » ) * يعنى ما شما را جفت جفت از نر و ماده آفريديم ، تا سنت ازدواج و تناسل در بينتان جريان يابد ، در نتيجه نوع بشر تا روزى كه خدا خواسته باشد باقى بماند . بعضى « 3 » گفته‌اند : مراد از ازواج ، اشكال است ، يعنى ما شما را شكل هم خلق كرديم . بعضى « 4 » ديگر گفته‌اند : يعنى ما شما را اصناف مختلف سفيد و سياه و سرخ و زرد خلق كرديم .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 420 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 6 . ( 3 و 4 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 421 .